Bir romancı, kahramanlarının gerçekleştirdiği olayları anlatırken onların ruhsal durumlarını da ortaya koy­mak durumundadır. Bunları yapmazsa anlatacakları­nın bir yönü eksik kalmış olur ki o zaman ortaya çıkan metin de uzunca bir gazete haberinden farksız olur. Bu anlamda romancı psikoloji biliminden yararlanabi­lir. İnsan davranışlarını iyi gözlemlemiş, psikoloji bili­minden yararlanmış bir yazar, kişilerin ruhsal durum­larını yansıtmada daha başarılı olur. Bir romancı her ne kadar kişilik tahlilleri yapsa da sonuçta o bir edebi­yatçıdır. Yani onun eseri bir bilimsel yapıt değil; bir sa­nat eseridir, bir edebi metindir.

Kişilerin suçluluk sendromu yaşamalarına ilişkin bir­çok psikolojik eser yani bilimsel metin vardır bugün elimizde; ama bunlardan herhalde hiçbiri bizi Dostoyevski’nin “Suç ve Ceza”sındaki Raskolnikov’un işle­diği cinayet karşısında yaşadığı ruh halinin anlatıldığı bölümler kadar etkilememiştir. İşte sanatçının, edebi­yatçının başarısı buradadır.

Edebi metinler, onları okuyanlarda estetik bir haz uyandırarak kişileri etkilemeyi başarır.

Benzer durumlar, saydığımız diğer bilim dalları için de söz konusudur. Yani bir edebiyatçının tarihten, sosyo­lojiden, felsefeden haberdar olmaması düşünülemez. Söz gelimi bir romancı, eserinde, yüzlerce yıl önce yaşadığı düşünülen bir Osmanlı denizcisinin macera­larını anlatmak için tarih ve coğrafyadan, sosyal çal­kantıların yaşandığı dönemlerde yaşanan bir aşkı an­latmak için sosyolojiden, Ömer Hayyam gibi bir şah­siyetin yaşamını edebiyatın kurmaca dünyasına ak­tarmak için de felsefeden yararlanabilmelidir.

İlgili Konular

• Yazar, “Miras Keçe” hikayesini okuyucuya bilgi vermek amacıylamı yoksa kendi kurduğu dünyasına çekmek amacıylamı yazmıştır? (0)
• Türkçe’nin Dünya Dilleri Arasındaki Yeri (0)
• Türk ve Dünya Edebiyatında mektup türünün önemli temsilcileri ve bunların eserleriyle ilgili araştırma (0)
• Sözcük (Kelime) Bilgisi (2)
• Sınıflandırma yapılırken nelere dikkat edilir? (0)

Zamanla içeriği genişleyen dinsel törenler, geleneksel törenler haline ge­lir. Ergenekon Destanı’nda yer alan demir dövme töreni bu örneklerden birini oluşturur. Bu törene bütün boy halkı katılır, büyük bir alan sahne olarak kullanılırdı. Dede Korkut Öyküleri incelendiğinde, ozan ve kopuzun dram sanatının bir parçası olduğu anlaşılır. Ayrıca Şamanizm ayinleri bu bağlamda değerlendirilebilir.

11. yüzyılda İslâmiyet’in kabulünden sonra, bu törenlerden gelme bazı özelliklerin köy seyirlik oyunlarında devam ettiği söylenebilir. Türkler, İslam kültürünün etkisiyle ilk dönemlerde tiyatrodan uzak kalsalar da sonraları; kültür, inanış ve yaşayışlarına uygun olarak geleneğe dayalı bir canlandır­ma sanatı geliştirdiler. Türk Halk Tiyatrosu ya da Geleneksel Türk Tiyat­rosu adı verilen bu tiyatro anlayışının kolları şunlardır. Karagöz, meddah, orta oyunu, köy seyirlik oyunları, kukla

a. Türk Halk Tiyatrosu Geleneği: Halk tiyatrosu geleneği içindeki oyunla­rın en yaygınları Karagöz, orta oyunu, meddah ve köy seyirlik oyunla­rıdır. Bu oyunlardan ilk üçü sosyal sanat anlayışının izlerini taşıdığı için köy seyirlik oyunlarına göre modern tiyatroya biraz daha yaklaşmış oyunlardır. Oyuncular, az çok profesyonel kimselerdir. Bu oyunlar doğaçlama geleneğine bağlıdır. Halk tiyatrosu içinde yer alan oyunlar genellikle şehirlerde kendine göre belli bir sahne anlayışı içinde sergilenirdi.

b. Modern Türk Tiyatrosu Geleneği: Modern tiyatro da dediğimiz, Batılı anlamda tiyatro geleneği 19. yüzyılın ikinci yarısında Tanzimat’la başla­mıştır. Çeviriler, uyarlamalar ve ilk denemelerle kendini gösteren bu gele­nek günümüze kadar olgunlaşarak gelmiştir. Günümüzde de gerek devlet tiyatroları, gerekse özel tiyatrolar bu geleneği kurumsallaştırarak sürdür­mektedir.

Türk halk tiyatrosunun genel özelliklerini:

* Genellikle, güldürü, taklit ve söz hünerine dayanır. Bu güldürü, taklit ve karşıtlıklardan yararlanılarak oluşturulur.

* Öğreticilik yönü de olmakla birlikte eğlendiricilik özelliği öne çıkar.

* Çoğunlukla sözlü ürünlerdir. Önceden hazırlanmış, yazıya geçirilmiş belli metinleri yoktur. Genel olarak yazılı bir metne bağlı olmadan oyna­nır. Özellikle meddah, kukla ve köy seyirlik oyununda önceden sadece konu bellidir; oyuncular oyunu doğaçlama (irticalen) oynarlar.

* Oyunun başında ve sonunda birbirine benzeyen kalıplaşmış ifadeler yer alır, asıl konu ise serbesttir.

* Olumlu ve olumsuz tipler (bilgili-cahil, iyi-kötü, güzel-çirkin) karşı karşıya getirilir.

* Bu oyunlarda sahne oldukça basittir, dekor hemen hemen yoktur, her oyuncunun belli bir kostümü vardır, makyaj ikinci plandadır.

* Dans, müzik, şarkı ve oyun iç içedir.

* Kişi ve olaylar tipik ve temsili yanlarıyla ortaya konmaktadır.

* Oyundaki dekor, tiplerin kullandıkları malzemeler ve kişiler genellikle değişmez.

* Usta- çırak geleneği ile sonraki kuşaklara aktarılır.

Türk halk tiyatrosu 20. yüzyılın başına kadar toplumun çeşitli kesimlerinin eğitim ve eğlence ihtiyacını karşılamıştır. Günümüzde ise halk tiyatrosu geleneğini sürdüren sanatçılar yok denecek kadar azdır. Bu sanat dalları özellikle Kültür Bakanlığı ve ilgili kuruluşların desteği ile yaşatılmaya çalışıl­maktadır. Yaşanan siyasal, toplumsal ve kültürel değişmelere bağlı olarak halk tiyatrosu geleneği yerini Batılı anlamda modern Türk tiyatrosuna bırakmıştır.

İlgili Konular

• Tarih öncesi devirlerde insanlar mağara duvarlarına ne amaçla resim çiziyorlarmış? (0)
• SBS yerleştirme sonuçları açıklandı (0)
• Eğlenceli Kitaplar Eğitim Seti Günlük Planlar (48 – 60 ay) (60 – 72 ay) (0)
• 2009 Öss Birincileri ve Okulları (0)
• 11. Sınıf Coğrafya Sayfa 11 (0)

İlgili Konular

• 2009-2010 6. Sınıf Yıllık Plan (0)
• Zorunlu eğitim 9 yıla çıkıyor (0)
• zik 11. Sınıf – Roketlerin Yapısı, Tarihçesi (0)
• Sunum,tartışma,panel Ders Notları (0)
• Sunum nedir? Sunum nasıl yapılır; nelere dikkat edilir? (0)

* Meddahlık geleneği göstermeye bağlı edebî metinler içinde yer almak­la beraber, “anlatma” eyleminin ön planda olduğu geleneksel Türk tiyat­rosu türlerinden biridir. Çünkü meddahlar genellikle, taklit yeteneği ve geniş hikâye dağarcığıyla insanları eğlendirmeye çalışır.

* Meddahlık için tek adamlı tiyatro veya tek kişilik orta oyunu da diye­biliriz. Gerçekten de meddah oyuncusu, orta oyunundaki bütün tipleri, varlığında birleştirip kılıktan kılığa girerek sesini, değiştirerek, küçük aksesuarların da yardımı ile sahnede canlandıran bir aktördür. Yüksek­çe bir yerde oturarak bir öyküyü başından sonuna kadar, canlandırdığı kişileri ağız özelliklerine göre anlatır.

* Meddah da Karagöz ve orta oyunundaki gibi gücünü taklit sanatından alır. Meddah, kişilerin ağız özelliklerini taklit ettiği gibi hayvanların, do­ğanın ve cansız nesnelerin seslerini de taklit eder. Bu oyunun teme­linde taklit öğesinin bulunması, onun göstermeye bağlı edebî metinler içinde değerlendirilmesinde önemli bir etkendir.

* Karagöz ve orta oyununda zaman sınırlaması (bir-iki saat) olmasına karşılık meddah oyunlarının yer ve zaman sınırlaması yoktur. Anlattığı hikâyenin içeriğine uygun olarak meddahın gösterisi saatlerce, çoğu zaman ikindiden gece yarısına, hatta sabaha, bazen birkaç hikâyenin birbirine bağlanarak ve o anda doğaçlanarak (coşkuyla uydurularak) günlerce, haftalarca sürdüğü belirtilmektedir.

* Meddahlar, repertuarlarında her zaman hazır bulunan Köroğlu, Bat­tal Gazi, Hz. Ali’nin kahramanlık hikâyeleri, Ferhat ile Şirin, Leyla ile Mecnun, Arzu ile Kamber, Aslı ile Kerem gibi halk hikâyelerini anlatırlar. Bunun yanı sıra yaşanmış olayları, duydukları yeni aşkları derleyerek, sanatçı içgüdüleri ile bunları yeniden yorumlayarak, har­manlayarak, yerine göre uzatıp kısaltarak, seyircinin profiline ve izleme coşkusuna göre, o anda doğaçlama yoluyla anlatırlar. Diyebiliriz ki med­dahlar bazen anlatarak, bazen oynayarak mesleklerini icra ederler.

* Perdesi, sahnesi, elbiseleri, dekoru, kişileri bulunmayan bu tiyatronun her şeyi meddah denilen o tek adamın zekâsına, bilgisine, söz söyle­medeki başarısına bağlıdır. Sanatlarını kahvehane veya benzeri yerler­de icra ettiklerinden bir sahne düzeni yoktur.

* Meddahların çoğu, klasikleşmiş, “tekerleme”ye benzeyen beyitlerle veya söz gruplarıyla öykülerine başlar ve bitirir. Meddah “Haak dos­tum Haak!” diyerek çoğunlukla şu beyitlerle öyküye girer:

Haak dostum Haak!

Sühansaz-ı gülistan-ı nezâket

Nihal-i gonca-ı bag-ı zarafet

Söyledikçe sergüzeşti, verir bezme letâfet

Dinle imdi bende-i âcizden bir hoş hidâyet

İdeyim meclise bir kıssa beyân

“Kıssadan hisse âlâ ârif olan

İsim isme, kisib kisbe, semt semte benzer

Çeçmiş zaman söylenir, yalan-gerçekvakit geçer

* Meddahın iki aracı vardır; biri boynuna doladığı mendili, öteki de elinde tutuğu sopasıdır. Mendille çeşitli başlıklar yapar, terini siler. Sopayı da oyunu başlatmak, seyirciyi suskunluğa çağırmak, kapıyı vurmak için ya da saz, süpürge, tüfek, at yerine kullanır. (Osmanlının son dönemlerin­de sopa veya baston diye tabir edilen bu aletin önceki adı “pastav”dır.)

* Bitişte özür diler, oyundan çıkan sonucu (kıssa) bildirir. Bir sonraki anla­tacağı öykünün adını ve öyküyü nerede anlatacağını söyler.

* Meddahlıkta da Karagöz ve orta oyununda olduğu gibi yazılı bir metne bağlı kalmak söz konusu değildir.

* Tek kişilik gösteri olmaları yönüyle meddahlık ile günümüz sahne et­kinliklerinden olan “stand up” arasında benzerlikler vardır. Bu etkinliği gerçekleştiren şovmenler ile meddahlar arasında benzerlikler olduğu gibi farklar da vardır.

* Meddahlık sözlü gelenek içinde günümüze kadar gelmiştir. Günümüzde meddahlıkla ilgili birkaç dağınık yazma ve taş baskısı kitap dışında fazla kitap yoktur. İstanbul Üniversitesi Kitaplığında bulunan “Mecmua-ı Fevaid” meddahlar üzerine yazılmış önemli bir kaynaktır.

İlgili Konular

• Zorunlu eğitim 9 yıla çıkıyor (0)
• Tam Sayılar (0)
• zik 11. Sınıf – Roketlerin Yapısı, Tarihçesi (0)
• Türkler’in Kullandığı Alfabeler (0)
• Sunum,tartışma,panel Ders Notları (0)

* Orta oyununun adının geçtiği ilk belge 1834 tarihlidir. Daha eski kay­naklarda bu oyun; kol oyunu, meydan oyunu, taklit oyunu, zuhuri gibi adlarla anılmıştır.

* Gölge oyunundaki Hacivat’la Karagöz’ün, Pişekâr ve Kavuklu tiplerine dönüşerek sahnede gerçek aktörlerce oynanan bir şekli olarak düşü­nülebilir.

* Oyunun dekoru; yeni dünya denilen bezsiz bir paravandan ve dükkân denilen iki katlı bir kafesten oluşur. Yeni dünya ev olarak, dükkân da iş yeri olarak kullanılır. Dükkânda bir tezgâh, birkaç hasır ve iskemle bulunur.

* Orta oyunu, han ya da kahvehane gibi kapalı yerlerde oynanmakla birlikte, genel olarak açık yerlerde, ortada oynan bir oyundur. Oyunun oynandığı yuvarlak ya da oval alana palanga veya meydan denir. Bu alanlar günümüzdeki gibi olmasa da oyun için bir çeşit sahne görevini üstlenir.

* Orta oyunu kişileri ve bölümleri Karagöz oyunu ile büyük oranda ben­zerlik gösterir. Oyunun başoyuncuları Kavuklu ile Pişekâr’dır. Kavuklu, gölge oyunundaki Karagöz’ün; Pişekâr’da Hacivat’ın karşılığıdır. Pi­şekâr; akıllı okumuş, iyiyi kötüyü ayıran, orta sınıf şehirliyi temsil eden bir tiptir. Kavuklu ise cahil, ahmak geçinen ama aslında kurnaz, zeki ve neşeli bir halk tipidir.

* Orta oyununda da gülmece öğesi, Karagöz oyunundaki gibi, taklit, nükte, yanlış anlama, anlamazlıktan gelme ve güldürücü hare­ketlere dayanır. Oyunda çeşitli mesleklerden, yörelerden, uluslardan insanların meslekî ve yöresel özellikleri, ağızları taklit edilir. Bunlar ara­sında Arap, Acem, Kastamonulu, Kayserili, Kürt, Balama, Frenk, Laz, Yahudi, Ermeni vb. sayılabilir. Farklı etnik köken ve dinlerden olan bu kişiler, hem Osmanlı devletinin yapısının hem de oyunun orta­ya konduğu zaman diliminin en somut gerçekliğidir.

* Orta oyununda erkekler tarafından canlandırılan kadın tipine “zenne” adı verilir.

* Oyundaki kahramanların gerçek kişiler olması yönüyle, Türk halk tiyat­rosu içinde modern tiyatroya en yakın olanıdır.

* Orta oyunu da diğer geleneksel Türk tiyatrosu çeşitleri gibi yazılı bir metne bağlı değildir. Fakat bu oyun da -Karagöz’deki gibi- sözlü ge­lenekte kendi kurallarını oluşturmuş ve ana hatları önceden belirlen­miştir. Oyuncular bunu dile getirirken doğaçlama ile zenginleştirerek sahneye koyarlar.

* Müzik ve raks (dans) bu oyunun önemli unsurlarındandır. “Zurna” ve “çifte-nâra” gibi nefesli ve vurmalı çalgılarla söylenen türkü ve şarkıla­ra “köçekler danslarıyla eşlik eder.

* Oyun, halk tiyatrosunun diğer çeşitleri gibi usta-çırak ilişkisi içerisinde varlığını sürdürmüştür.

* Kavuklu Hamdi ile Pişekâr Küçük İsmail Efendi, orta oyununun önemli ustaları sayılır.

* Cumhuriyetten sonra değişen sanat anlayışına uymayan, gittikçe yay­gınlaşan modern tiyatro ile baş edemeyerek yavaş yavaş kaybolmaya yüz tutan orta oyunu bu gelenekten yetişmiş son oyuncu olan İsmail Dümbüllü’nün ölümüyle (1973) tarihe karışmıştır.

* Orta oyunu dört bölümden oluşur: Giriş (öndeyiş), muhavere (söy­leşme), fasıl ve bitiş.

Orta oyununun Bölümleri:

Giriş (mukaddime, öndeyiş): Zurnacı, Pişekâr havası çalar. Pişekâr, elinde “pastal” adı verilen şakşakla çıkar ve izleyiciyi selamladıktan sonra zurnacıyla konuşur. Bu konuşmada oynanacak oyunun adı bildi­rilir. Daha sonra zurnacı Kavuklu havasını çalar. Kavuklu ile Kavuklu arkası oyun alanına girer. İkisinin arasında kısa bir konuşma geçer. Sonra bu kişiler birden Pişekâr’ı görüp korkarlar ve korkudan birbirle­rinin üstüne düşerler. Bazı oyunlarda zenne takımı ve Çelebi’nin daha önce çıkıp Pişekâr’la konuştukları bir sahne de vardır.

Muhavere (Söyleşme): Bu bölüm Kavuklu ile Pişekâr’ın birbiriyle ta­nıdık çıktıkları tanışma konuşmasıyla başlar, iki alt bölümden oluşan muhavere bölümünde, Kavuklu ile Pişekâr’ın birbirinin sözlerini ters anlamaları bir gülmece (hatta çatışma) oluşturur ki bu bölüme arzbâr denir. Arzbârdan sonra tekerleme bölümü başlar. Tekerlemede Ka­vuklu, başından geçen olağandışı bir olayı Pişekâr’a anlatır. Pişekâr da bunu gerçekmiş gibi dinler, sonunda bunun düş olduğu anlaşılır.

Fasıl: Oyunun asıl konusunun işlendiği bölümdür. Orta oyunu fasılları genellikle iki paralel olay dizisinde gelişir. Dükkân dekorunda gelişen olaylarda genellikle Kavuklu bir iş arar. Pişekâr’ın ona iş bulma­sıyla olaylar gelişir. Dükkâna gelip giden çeşitli müşterilerle ilgili oyunlar da vardır, ikinci olaylar dizisi yeni dünya denilen ev dekorunda geçer. Zenne takımının, Pişekâr aracılığıyla ev araması ve bir eve yerleşmesi biçiminde olaylar gelişir.

Bitiş: Oyunun son bölümüdür. Pişekâr, gölge oyununda olduğu gibi “Her ne kadar sürç-i lisan ettik ise affola!” der ve izleyicilerden özür dileyerek gelecek oyunun adını ve yerini bildirir. Ardından dört bir yanı­na temenna ederek meydandan çıkar ve oyunu kapatır.

Orta Oyununun Dağarcığı

Geleneksel Türk halk tiyatrosunun önemli seyirliklerinden olan orta oyunun başlıcaları şunlardır: Mahalle Baskını, Terzi Oyunu, Yazıcı Oyunu, Büyücü Hoca, Fotoğrafçı, Hamam, Tahir ile Zühre, Kale Oyunu, Pazarcılar, Çeş­me, Gözlemeci, Çifte Hamamlar, Kunduracı, Eskici Abdi

İlgili Konular

• Yeşil Gece – Reşat Nuri Güntekin (0)
• Paragraf Bilgisi (0)
• Hanımın Çiftliği/Orhan Kemal (0)
• Fen Eğitim Seti Günlük Planlar (48 – 60 ay) (60 – 72 ay) (0)
• Elektronik posta ve kısa mesaj yoluyla gönderilen iletiler (0)

Karagöz oyununun özellikleri:

* Karagöz oyunu, başta konuşmadaki taklit yeteneği ve el mahareti olmak üzere birçok yeteneğe sahip “hayalî, hayâlbâz” veya “karagözcü” de­nilen bir kişi tarafından oynatılır. Hayali, figürleri hareket ettirirken aynı zamanda kahramanların konuşmalarını da seslendirir. Yanında şarkı okuyan ve def çalan yardımcılar da bulunur.

* Modern tiyatroda belli bir metne bağlı kalma zorunluluğu varken doğru­dan yazılı bir metne bağlı kalmadan oynanır. Yazılı metni olmasa da oyu­nunun ana hatları önceden belirlenmiş fakat dile getirilmesi “hayali”nin ustalığına bırakılmış sözlü metinleri vardır, diyebiliriz. Hayali, bu oyunu canlandırırken Karagöz’ün yüzyıllar içinde oluşup şekillenen geleneğin­den faydalanır.

* Karagöz’de bugünkü anlamıyla sahne yoktur. Onun yerine ardından ay­dınlatılmış bir beyaz perde bulunur.

* Karagöz’ün kahramanları da günümüz modern tiyatrosunda olduğu gibi sahneye çıkıp oynayan insanlar değildir. Bu oyunun kahramanları deve derisinden ya da mukavvadan kesilmiş çeşitli hayvan, bitki veya eşya figürleridir. Bu figürleri karakterlerine ve konuşma tarzlarına göre oynatıp konuşturan ise bir kişidir. O da oyunun âdeta yönetmeni sayılan “hayali”dir.

* Başoyuncuları, Hacivat ve Karagöz’dür. Bunlar birçok özelliği kendilerin­de barındıran birer “tip”tir.

* “Karagöz, öğrenim görmemiş fakat zeki, nüktedan (şakacı) bir kişiliğe sahiptir. Hacivat ise biraz öğrenim görmüş, bilgiç geçinen, gösteriş me­raklısı, yarı aydın insan tipini temsil eder. Oyun Hacivat’ın söylediklerini Karagöz’ün yanlış anlamasından doğan çatışma üzerine kurulmuştur.

* Hacivat ve Karagöz’ün dışında Osmanlı imparatorluğu içinde yer alan her kesimden insan tipi oyunlarda yer alır. Bu tiplerin en önemlisi şun­lardır: Kayserili, Kastamonulu, Bolulu, Eğinli, Arap, Acem, Arnavut, Laz, Kürt, Rumelili, Muhacir, Ermeni, Yahudi, Rum, Beberuhi, Tiryaki, Keke­me, Sarhoş, Tuzsuz Deli Bekir, Çelebi, Köçek, Zenne

* Karagöz oyunlarının olmazsa olmazlarından biri de müziktir. Oyunun ba­şında ve sonunda, tiplerin perdeye gelişinde, bazı sahnelerde köçeklerin oynadıkları oyunlar sırasında müzik öğelerinden yararlanılır.

* Karagöz oyunları usta – çırak geleneği içinde yüzyıllarca devam etmiştir.

* Karagöz oyunu, dört bölümden oluşur: Mukaddime (giriş), muhavere (söyleşme) fasıl ve bitiş.

Karagöz Oyunun Bölümleri:

* Mukaddime (Giriş): Oyunun başlangıç bölümüdür. Perdeye görüntü verilmeden önce müzik başlar. Sonra göstermelik adı verilen ağaç, çiçek, gemi gibi süslerden oluşan konuya uygun olarak bir görüntü verilir; ardından nâreke denilen kamıştan yapılmış bir düdüğün sesi olan “nareke zırıltısı” ile bu görüntü kaldırılır. Sonunda Hacivat, mü­zik eşliğinde bir semai okuyarak perdeye girer; “Of … hay Haak! diyerek perde gazeline başlar.

* Muhavere (Söyleşme): Asıl konuyla ilişkisi olmayan Karagöz ile Hacivat arasındaki karşılıklı konuşmalara dayanır. Nükte ve cinas­lara dayalı bu bölüm; Karagöz’ün, dostu Hacivat’ın sözlerini yanlış-anlaması ve bunlara gülünç anlamlar vermesiyle oluşur. Muhavere­de yalnız Hacivat ve Karagöz bir oyun oynar.

* Fasıl ( Oyun): Asıl oyunun yer aldığı bu bölümde, konuya uygun olarak çeşitli tipler perdeye gelir. Bunlar kendi azınlık Türkçesiyle veya yöresel ağızla konuşarak seyirciyi güldürür. Bazen Hacivat’ın da katılmasıyla bu konuşmalar devam eder ve düğümlenir. Daha sonra külhanbeyi, sarhoş, efe gibi tiplerden birisinin gelmesiyle dü­ğüm çözülür. Karagöz oyunları genellikle adlarını bu bölümün içe­riğinden alır.

* Bitiş: Bu bölüm çok kısadır. Karagöz’le Hacivat arasında kısa bir söyleşme geçer. Bu söyleşmede oyundan çıkarılacak sonuç da be­lirtilir. Karagöz ile Hacivat’ın aralarındaki konuşma kavga ile son bulur. Hacivat:

Yıktın perdeyi eyledin viran

Varayım sahibine haber vereyim heman

diyerek oyunun bittiğini haber verir, kusurlar için özür diler, gelecek oyu­nun adını söyleyerek perdeden ayrılır. Karagöz de “Her ne kadar sürç-i lisan ettik ise affola!” der ve böylece oyun sona erer.

Karagöz Oyununun Dağarcığı

Bilinen Karagöz oyunlarının sayısı çoksa da Karagöz oyununun klasik da­ğarcığı yirmi sekiz oyunda birleşmiştir. Bu oyunlardan bazıları şunlardır: Ağalık, Bahçe Sefası, Balıkçılar, Baskın, Leyla ile Mecnun, Ferhat ile Şirin, Cambazlar, Sahte Esirci, Hain Kâhya, Horozlu Düğün, Karagöz’ün Yalova Sefası, Cin Çarpması, Kanlı Nigâr, Kanlıkavak…

Karagöz Oyununda Yer Alan Tipler

Karagöz oyunun en önemli kişileri Karagöz ile Hacivat’tır. Karagöz, okuma­mış halkı; Hacivat ise aydın ya da yarı aydın kimseleri temsil eder. Oyunda konuya göre türlü meslek, yöre ve uluslardan kişiler, kendi şiveleri ile taklit edilir.

Karagöz oyununun diğer önemli tipleri şunlardır:

* Çelebi (genç, züppe, mirasyedi)

* Kürt (hamal, bekçi)

* Altı Kulaç Beberuhi (cüce ve aptal)

* Arnavut (bahçıvan, korucu, bozacı)

* Tuzsuz Deli Bekir (sarhoş, zorba)

* Acem (zengin, tüccar)

* Efe (zorba)

* Ak Arap (dilenci, kahve dövücüsü)

* Matiz (sarhoş)

* Zenci Arap (lala, köle)

* Zenne (kadın)

* Yahudi (bezirgân)

* Kastamonulu (oduncu, bekçi)

* Ermeni (kuyumcu)

* Bolulu (aşçı)

* Frenk ve Rum (doktor, terzi, tüccar)

* Kayserili (pastırmacı)

* Lâz (kayıkçı, kalaycı)

* Rumelili (pehlivan, arabacı)

* Tiryaki (lâf ebesi)

İlgili Konular

• Yazar, “Miras Keçe” hikayesini okuyucuya bilgi vermek amacıylamı yoksa kendi kurduğu dünyasına çekmek amacıylamı yazmıştır? (0)
• Türkçe’nin Dünya Dilleri Arasındaki Yeri (0)
• Tezkire Nedir? Tezkire hakkında detaylı bilgi (0)
• Tarihteki Türk ve İslam Alimlerinin Buluşları (0)
• Sunum nedir? Sunum nasıl yapılır; nelere dikkat edilir? (0)

Kays on yaşına gelince okula gönderilir ve orada Leyla ile karşılaşır. Kays ile Leyla birbirlerini severler. Okuldayken sürekli bir arada bulunurlar; ancak aşkları gizli kalmaz, çevreye yayılır. Dedikodular, Leyla’nın annesinin kulağına gidince annesi Leyla’ya kızar, ona öğütler verir. Leyla anlatılanları inkâr etse de ailesi onu okuldan alır. Kays, okulda Leyla’yı göremeyince üzüntüden çıl­gına döner, ağlayıp inler, felekten yakınır, okulu bırakarak başıboş dolaşmaya başlar ve sonunda çöllere düşer. Kays, o günden sonra “Mecnûn” (aklını yitirmiş, çılgın) diye anılır.

Bir gün arkadaşları Mecnun’u biraz gezdirmek eğlendirmek amacıyla birlikte kıra çıkmaya karar verirler. Leyla ile Mecnun burada karşılaşınca düşüp bayılırlar. Kızlar, Leyla’yı ayıltıp eve götürürler. Mecnun da ağlayarak ve şiirler söyleyerek tekrar çöle döner.

Mecnun’un Babası oğlunun bu durumuna çok üzülür ve onu arayıp çölde bir köşede bulur. “Leyla bizdedir” diye kandırıp onu eve getirir. Evde Mecnun’a öğütler verir, hangi kızı beğenirse alacağını söyler. Ancak gözü Leyla’dan başkasını görmeyen Mecnûn yine çöllere döner.

Mecnun’un babası çaresiz kalınca kabilesinin büyükleriyle birlikte Leyla’yı istemeye gider. Leyla’nın babası Kays’ın artık “mecnun” (deli, çılgın) diye anıldığını, bu durumda bir deliye kız veremeyeceğini söyler. Ancak iyileştiği taktirde kızını Kays’a verebileceğini söyler.

Mecnun’un babası oğlunu bulup bu sözleri ona aktarır. Mecnun ise akıllanmasının kendi elinde olmadığını söyleyerek babasın­dan yardım ister. Babası en iyi doktorları çağırır, Mecnun’u iyileştirmeye çalışır; ama başaramazlar. Babası Mecnun’u Kabe’ye götürür ve bu dertten kurtulması için Allah’a yalvarmasını ister. Gittikçe Leyla’dan çok aşkın büyüsüne kapılan Mecnun ise tersine derdinin artması için dua eder. Kâbe’de şu gazeli okur:

Bu gazel, Mecnûn’un münacâtıdur:

1       Yâ  Râb 6ela’yı aşk-ile kılâşinâ meni

Bir dem 6e(â-yı aşıdan etme cüda meni

2       Az eyleme inayetimi ehl-i derdden

Yani ki çok belâlara kıl mübtelâ meni

3       Oldukça men götürme Belâdan irâdetüm

Men isterem belâyı çü ister belâ meni

4       Temkinümi belâ-yı mahabbetde kılma süst

Tâ dûst ta’n edüp demeye bî-vefâ meni

5       Getdükçe hüsnin eyle ziyâde nigârumun

Geldükçe derdine beter et mübtelâ meni

6      Men handan u mülâzemet-i i’tibâr ü câh

Kıl kâbil-i saâdet-ifakr ufenâ meni

7       Eyle zaîf kıl tenüm firkatinde kim

Vaslına mümkün olayetürmek sabâ meni

8       Nahıvet kılup nasib fuzulî kimi mana

Yâ  Rab mukayyed eyleme mutlak nana meni

Bu gazel Mecnûn’un yalvarmasıdır.

1       Tanrı’m! Beni aşk belasıyla dost eyle, beni bir an olsun aşk belâsından ayırma.

2       Dert çekenlerden yardımını azaltma, yani beni çok belâlara düşür.

3       Ben var oldukça (benden) belâ isteğimi eksik etme; ben belâyı isterim; çünkü belâ da beni ister.

4       Aşk belâsında ağırbaşlılığımı bozma, sonra dost (beni) ayıplayıp da bana vefasız demesin.

5       Sevgilinin güzelliğini daha da arttır, (o) geldikçe beni onun derdine daha beter tutkun et.

6       Ben nerede, dünya varlığına, büyüklüğe özenip bağ­lanmak nerede? Beni yoksulluğun ve yok olmanın mutluluğunu kabul edici yap.

7       Onun ayrılığında vücudumu öyle zayıflat ki, sabah yeli beni götürüp ona kavuştursun.

8       Allah’ım! Fuzûlî gibi bana (da) gururu, kibri nasip edip beni benliğime sımsıkı bağlama

Babacı, Mecnûn’dan ümidini keser. Mecnûn’un duası kabul edilir ve Mecnûn tekrar çöle döner, bütün vaktini çölde aşk derdiyle geçirir. Çölde tuzağa düşmüş bir ceylan görür. Bütün varınıı vererek onu avcının elinden kurtarır, çöldeki ceylanlar da Mecnûnla dolaşmaya başlar.

Başka bir gün tuzağa yakalanmış bir güvercini kurtarır. Mecnûn artık çölde hayvanlarla dolaşır, onlarla öylesine dost olur ki kuşlar Mecnûn’un başında yuva yapar.

Bu arada Nevfel adlı bir yiğit, bir mecliste Mecnûn’un bir şiirini duyar, çok etkilenir. Mecnûn’un başından geçen acıklı durumu da öğrenince ona yardım etmek ister.

Nevfel, Leyla’nın babasına mektup yazarak kızını Mecnûn’a vermesini, yoksa gelip zorla alacağını bildirir. Leyla’nın babası, kızını Mecnûn’a vermemekte ısrar edince Leyla’nın babasının kabileleriyle Nevfel’in adamları arasında çetin bir savaş başlar. Ancak Mecnûn, bu savaşta Leyla’nın babasının savaşı kaybetmemesi için dua eder. Savaşı bir türlü kazanamayan Nevfel, Mecnûn’un yaptığı duayı da öğrenince hem üzülür hem de hırslanır. Artık sa­vaşı kazansa da Leyla’yı zorla almaktan vazgeçer. Bunu duyan Mecnûn bedduayı bırakır. Nevfel sırf yiğitliğini ispatlamak için bir kez daha savaşır ve kazanır. Fakat sözünde durarak Leyla’yı istemekten vazgeçer, Mecnûn’u kendi haline bırakır.

Bu arada Leyla da aşk ateşiyle yanıp tutuşmaktadır. Arkadaşları onu eğlendirmek is­ter; ama Leyla kimseye kulak vermez. Rahat ağlayabilmek için kendi canına zarar verir. Mumla, pervaneyle, sabah rüzgârıyla, Ay’la konuşur; derdini onlara anlatır. Kızının bu durumuna çok üzülen babası, onun aşk derdinden kurtulması için, onu İbn-i Selâm’la evlendirmeye karar verir.

İbn-i Selâm, büyük bir düğün yaparak Leyla’yla evlenir. Leyla, eli kılıcında yanlarında bir peri olduğunu söyleyerek koca­sını yanına yaklaştırmaz.

Mecnûn’un arkadaşlarından Zeyd adlı bir genç de Leyla’ya âşıktır. Zeyd, Leyla’nın evlendiğini Mecnûn’a ulaştırır. Acısı bir kat daha artan Mecnûn, Leyla ile İbn-i Selam arasında nelerin olup bittiğini bilmediği için Leyla’ya sitem dolu bir mektup yazar, Zeyd’in aracılığıyla ona yollar.

Zeyd, Leyla’ya mektubu verir; mektubu alınca Leyla da hemen cevap yazar. Leyla; ahde vefa gösterdiğini, zorla evlendi­rildiğini, kocasının kendisine dokunmadığını söyleyerek Mecnûn’un sitem ederek derdine dert katmamasını ister. Bunun üzerine Mecnûn, sitem ettiğine pişman olur.

Mecnûn’un babası, Leyla’nın babasının Mecnûn’u öldürmek üzere çöle adamlar saldığını öğrenince çöle gider, oğluna öğütler verir. Babası konuşurken Mecnûn titremeye başlar ve kolundan ellerine doğru kan boşanır. Mecnûn, Leyla’nın ko­lundan kan alındığını, artık iki bedende tek ruh olduklarını söyleyerek durumu babasına açıklar. Mecnûn’un ileri mertebeye vardığını anlayan babası, oğluna vasiyetlerini yaparak evine döner, kısa süre sonra da ölür.

Zeyd, Mecnûn’la Leyla arasında mektup götürüp getirir. Kavuşmalarına engel olan İbn-i Selâm’a beddua eder; İbn-i Selâm hastalanıp ölür. Zeyd, İbn-i Selam’ın öldüğünü haber verince Mecnûn’un sevineceğini zanneder. Mecnûn sevineceği yer­de, İbn-i Selâm için ağlamaya başlar. Çünkü o da kendi gibi âşıktır, aşk yolunda kendini kurban etmiştir. ,

Mecnûn gerçek bir “âşık’ta bulunması gereken özellikleri bir gazeliyle şöyle sıralar:

Bu gazel Mecnun’un dilindendir:

1       Âşık oldur kim kılur cânın fedâ cananına

Meyl-i cânân etmesün her kim ki vermez cânına

2       Cânını cânâna vermekdür kemâli âşıkun

Vermeyen cân itiraf etmek gerek noksânına

3       Vasl eyyâmı verüp cânâne cân râhat bulan

Yegdür andan kim salur canın gam-ı hicrânına

4       Aşk resmin âşık öğrenmek gerek pervâneden

Kim köyer gördükde şem’ün âteş-i sûzânına

5       Fânî ol aşk içre kim benzer fenâsı âşıdan

Teyz-i câvîd ile Hızr’un çeşme-i hayvânına

6       Aşk derdinün devâsı kâbil-i dermân degül

Terk-i cân derler bu derdim muteber dermânına

7       Hiç kim cânân içim cân vermeye lâf etmesün

Kim gelüpdür bu sıfat ancak Fuzûlî sânına

Günümüz Türkçesiyle

1     Âşık, canını sevgilisi için feda edebilendir. Canını ver­meyi göze alamayan, sevgili istemeye kalkmasın!

2     Âşıkın olgunluğu, canını sevgilisine verebilmededir. Canını vermeyen, (aşktaki) eksikliğini itiraf etmelidir.

3     Kavuşma gününde sevgilisine canını verip rahata eren, sevgilinin ayrılığında canına üzüntü çektirenden daha iyidir.

4     Âşık, aşkın yordamını pervaneden öğrenmelidir. Ki (o pervane) (mumu) görür görmez (kendini) mumun ya­kıcı ateşine düşürüverir.

5     Aşk içinde kendini yok et. Ki âşığın yok olması, Hızır’ın sonsuz bereket veren ölümsüzlük suyu çeşmesinden su içmeye benzer.

6     Aşk hastalığına ilâçla çare bulunmaz. Bu hastalığın en güvenilir çaresi candan vazgeçmektir derler.

7     Hiç kimse sevgili için canını vermekten söz etmesin

8     Ki bu özellik yalnızca Fuzûlî’nin şanına yakışır

Leyla, kocası İbn-i Selâm’ın ölümünden sonra babasının evine döner. Kocasının ölümünü fırsat bilen Leyla, iki yıl gecesini gündüzünü matemle geçirir. Aslında Mecnûn için ağlamaktadır. Dillere düştüğünü gören babası, kabilesiyle beraber başka bir yere göç etmeye karar verir Bu göç sırasında Leyla’nın devesi çölde kaybolur. Yolunu kaybeden Leyla çölde bir adamla karşı­laşır Adam, adının Mecnûn olduğunu söyleyince Leyla ona çıkışır. Mecnûn şiir okuyarak hikâyesini anlatınca, Leyla onu tanır; ama o Leyla’yı tanımaz ve Leyla’nın kim olduğunu şu sözlerle sorar:

“Ey bana sırrını açan v e lütufkâr sözleri ile beni şereflendireni “Kimsin?

Bana adını açıkla, bu çölde ne arıyorsun?

Tatlı tatlı sözler söylüyor, gönlümün hâline acıyorsun.

Bu, gönlümü, alıp başımın üzerine gölge salmak boşuna değil

Mademki Bende anlama ihtimali yok; ey güzel insan, sen kendinin kim olduğunu söyle!”

Leyla ve onun ilgisizliğinden yakınır ve kendini şu sözlerle tanıtır:

“Canının arzusu, hasta ve yaralı gönlünün muradı olan Leyla Senim”

“Eğer Hasta isen tabibin benim; yok,, eğer âşık isen sevgilin de benim.”

“Gel vuslat meclisine mahrem olda biran için olsun benimle beraber bulun.”

Bunun üzerine Mecnûn da Leyla’yı tanır. Ne var ki Mecnûn dünya zevklerinden tamamen uzaklaşmış, ilahî aşka ulaşmış, sade­ce ruhu ile yaşar olmuştur ve tanınmaz hâldedir. Artık onu bedenen değil, ruhen sevmektedir. Gözünde maddenin önemi yoktur. Çünkü o ilâhi (gerçek) aşka erişmiştir.

Artık ikilik ortadan kalkmıştır. Bunu…

Ger men men isem neşen sen ey yâr

Ger sen sen isen ney em men-izâr

beytiyle anlatır.

Leyla, Mecnûn’un yüce bir merkeze ulaştığını anlar, kendisini aramaya gelen adamla oradan ayrılır, eve döner.

Leyla, Mecnûn’dan umudunu kesmiştir. Ona kavuşmanın mümkün olmadığını anlar, ölmek için Allah’a yalvarır. Dileği yerine ge­lir, yataklara düşer, annesine gidip Mecnûn’u görmesini ve duasını almasını vasiyet ederek umutsuzluk içinde genç yaşta ölür.

Mecnûn, Leyla’nın ölümünü Zeyd’den öğrenince yanık bir ciğerle âh çeker. Zeyd’in ardına düşüp Leyla’nın mezarına gider. Üstüne kapanıp mezarı kucaklar. Önce ona sonra ecele niyaz eder:

Ya Râb mânâ cism u can gerekmez

Cânânesüz cihan gerekmez

beytini okuyan Mecnûn şöyle devam eder:

“Ey ay yüzlü! Bu yolda benim yoldaşımmdın; yoldaş, yoldaşı bırakıp gider mi?”

“Ey ömür! Gel şimdi sen de sona er! Çünkü âlem gözüme zindan oldu.”

“Yârim var iken âlem hoş idi; madem artık yâr yok, o hâlde her şey yok olsun!”

“Ey ecel! Seni arzuluyorum, kerem et, elemlerimi gider, gamlarımı kaldır!”

Bu kararsız ve zavallı âşık “Leyla” diyerek tatlı canını verir.

Mecnûn’u derin bir keder içinde Leyla’nın yanına gömerler. Oraya bir mezar taşı dikerler. Zaman içinde hikâye dilden dile yayılır, bu mezar halk arasında kutsal bir yer hâline dönüşür. Zeyd buranın türbedarı olur. Bir gün o mezara yaslanıp dalar. Rü­yasında bir güzel bahçe içinde birçok güzeller arasında iki çok güzel insan görür. Oranın neresi, bu insanların da kim olduğunu sorar. “Burası cennet bahçesidir. Yanlarındaki huri ve gılmanlardır. Bu iki seçkin insan da Leyla ve Mecnûn’dur cevabını alır.

İlgili Konular

• Türk ve Dünya Edebiyatında mektup türünün önemli temsilcileri ve bunların eserleriyle ilgili araştırma (0)
• Sbs Puanınızı Hesaplayın (0)
• Ölçme nedir? neden önemlidir? (1)
• Doğrusal ve bağıl hareketler – 10. sınıf fizik (0)
• Ankara – Yakup Kadri Karaosmanoğlu (1)

İlgili Konular

• Zorunlu eğitim 9 yıla çıkıyor (0)
• TSK bir tek İHL’liyi istemedi! (0)
• Sevimli Çocuklar Eğitim Seti Günlük Planlar (48 – 60 ay) (60 – 72 ay) (0)
• Öğretici Metinler (0)
• Modern Tiyatro ile Geleneksel Türk Tiyatrosunun Karşılaştırılması (0)

Göstermeye bağlı metinleri “Geleneksel Türk Tiyatrosu” başlığı altında ileride ayrıca inceleyeceğiz. Bu ürünler ilk olarak Karagöz, orta oyunu, med­dah gibi oyunlarla başlayıp günümüzde “Modern Türk Tiyatrosu” şeklinde devam etmektedir. Anlatma esasına dayalı metin örnekleri edebiyatımızın her döneminde oluşturulmuştur. Ancak bu metinler oluştukları dönemin sanat, kültür, siyasi, sosyal ve din yapısından etkilenerek şekil ve içerik Bakımından birtakım değişikliğe uğrayarak günümüze kadar gelmiştir.

Anlatma yoluyla oluşturulan metinlerin ilk önemli örnekleri İslamiyet Ön­cesi Türk Edebiyatı’ndaki destanlardır. Epik özellikler taşıyan destanlar, İslamiyet’in Etkisinde Gelişen Türk Edebiyatının ilk dönemlerinden 15. yüzyıla kadar Battalname, Danişmendname, Hamzaname gibi hikâye yönü de bulunan dinî – epik bir kimliğe bürünmüştür. Anlatma esasına bağlı bu ürünler 15. yüzyıldan sonra ise daha çok “aşk” teması etrafın­da oluşan halk hikâyeleriyle edebiyatımızdaki çizgisini devam ettirmiştir. Destandan halk hikâyeciliğine geçiş sürecinde köprü görevi yapan ilk ürün ise Dede Korkut Hikâyeleri’dir.

Diğer yandan 13. yüzyıldan başlayarak 19. yüzyılın sonlarına kadar divan edebiyatı geleneği içinde olay kaynaklı anlatma esasına dayalı mesnevi geleneğiyle birçok eser verilmiştir. Cemşid u Hurşid, Yusuf u Züleyha Leyla ile Mecnûn gibi mesneviler bu geleneğin önemli eserleridir. Des­tanlarla başlayıp bir yandan halk hikâyeleri diğer yandan mesnevilerle devam eden anlatma esasına bağlı metinler, 19. yüzyılın ikinci yarısında Türklerin Batı medeniyetiyle tanışması sonucu yerini bugünkü roman ve hikâyeye bırakmıştır.

OLAY ÇEVRESİNDE OLUŞAN EDEBİ METİNLER

1. Anlatmaya Bağlı Edebi Metinler

* Destan

* Halk Hikâyeleri

* Manzum Hikâye

* Masal

* Mesnevi

* Öykü

* Roman

2. Göstermeye Bağlı Edebi Metinler

* Karagöz

* Orta Oyunu

* Meddah

* Köy Seyirlik Oyunları

* Modern Tiyatro

İlgili Konular

• Modern Tiyatro ile Geleneksel Türk Tiyatrosunun Karşılaştırılması (0)
• Isı ve Sıcaklık – 10. sınıf fizik (0)
• Destanların Sınıflandırılması (0)
• Cümle (Tümce) Bilgisi (2)
• 11. Sınıf Coğrafya Dersi, sayfa 74-78-79-80-81 (0)

Halk hikâyelerini konularına göre iki grupta toplamak mümkündür:

1. Aşk Hikâyeleri: Uzun süre toplumun hafızasında yaşayan aşkların hikâ-yeleştirildiği sevgi temasını işleyen hikâyelerdir. Bunların bir bölümü saz şairlerinin hayatı üzerine kurulmuştur. Aşk hikâyelerinde birbirine kavuş­maları önleyen din ayrılığı (Kerem ile Aslı), sınıf ayrılığı (Emrah ile Selvi­han), servet eşitsizliği (Arzu ile Kamber) gibi toplumsal engellerle mücade­leler anlatılır.

2.  Kahramanlık (Destansı) Halk Hikâyeleri: Daha çok destana ait bazı özellikleri de içeren yiğitlik teması üzerine kurulan hikâyelerdir. Dede Kor­kut Hikâyeleri ve Köroğlu hikâyesi bu türün en güzel örnekleridir. Bu tür hikâyelerde tarihî kişiliği ön planda olan, tarihe mal olmuş kahramanların veya dinî açıdan önemi sayılan kişilerin maceraları konu edilir. Battal Gazi, Danişment Gazi, Hz. Ali ile ilgili hikâyeler bu türe örnek gösterilebilir.

Halk hikâyelerini kaynakları Bakımından üç grupta toplayabiliriz:

1. Türk Kaynaklı Olanlar: Dede Korkut Hikâyeleri, Kerem ile Aslı, Âşık Garip ile Şahsanem, Emrah ile Selvihan, Köroğlu Hikâyesi, Karacaoğlan ile İsmigan Sultan…

2. Arap – İslam Kaynaklı Olanlar: Leyla ile Mecnûn, Yusuf ile Züleyha, Gazavat-ı Ali (Hz. Ali Cenkleri), Battal Gazi, Danişment Gazi vs.

3. İran- Hint Kaynaklı Olanlar: Ferhat ile Şirin, Kehle ve Dimme,

İlgili Konular

• Dil ve Anlatım 11. Sınıf Sayfa 10 Soru Cevapları (0)
• Anlatım Türleri (0)
• 10. Sınıf Dil ve Anlatım sayfa 35 36 37 39 40 41 43 44 45 46 47 48 50 (0)
• Zorunlu eğitim 9 yıla çıkıyor (0)
• Sözcük (Kelime) Bilgisi (2)